“I before E, except after C” có đúng không? Chúng tôi đã đếm 10.000 từ tiếng Anh thông dụng, còn science và weird thì chẳng chịu nghe lời

Vì sao chính phủ Anh bảo giáo viên đừng dạy “i before e”?

Rất nhiều người học từng phải thuộc lòng câu này:

I before E, except after C. i đứng trước e, trừ khi đứng sau c.

Vì vậy ta có believe, field và piece, nhưng lại là receive và ceiling. Gọn gàng, đâu ra đấy.

Thế rồi vào năm 2009, tài liệu hướng dẫn chính tả Support for Spelling do Department for Children, Schools and Families (Bộ Trẻ em, Trường học và Gia đình) của Anh gửi đến các trường tiểu học lại viết thế này ở trang 106:

Quy tắc i before e except after c không đáng để dạy. Quy tắc này chỉ áp dụng cho những từ mà ie hoặc ei biểu thị rõ âm /ee/; nếu không biết điều đó, những từ như sufficient, veil và their sẽ trông giống như các ngoại lệ.

Tháng 6 năm đó, báo chí Anh đưa tin rầm rộ như thể chính phủ sắp xóa sổ một báu vật quốc gia. Trên Language Log (22 tháng 6 năm 2009), nhà ngôn ngữ học Geoffrey Pullum chỉ ra rằng phần lớn các bài báo đã hiểu sai tài liệu này. Điều tài liệu thực sự nói là nếu không kèm điều kiện “âm ee”, những từ như sufficient, veil và their sẽ trở thành ngoại lệ; còn số từ có âm ee cần viết ei sau c ít đến mức học thuộc luôn còn dễ hơn. Danh sách được đưa ra gồm: receive, conceive, deceive (cùng với receipt, conceit, deceit), perceive và ceiling.

Vậy rốt cuộc quy tắc này sai đến mức nào? Chúng tôi quyết định đếm thử.

Quy tắc này đúng bao nhiêu lần? Chúng tôi đã đếm 10.000 từ

Cách đếm. Chúng tôi dùng ba nguồn:

1. Danh sách tần suất: 10.000 từ tiếng Anh thông dụng nhất trong cơ sở dữ liệu tần suất từ wordfreq do Robyn Speer và các cộng sự phát triển. Sau khi loại bỏ ba mươi tên riêng (Keith, Beijing, Leicester…), còn 317 từ chứa ie hoặc ei.
2. Kho từ vựng: 3.834 từ trong phần luyện từ vựng của Chinh Phục 990, trong đó có 106 từ chứa ie hoặc ei.
3. Kho đề TOEIC: toàn bộ phần tiếng Anh người học có thể thấy trong các câu hỏi đọc và nghe của Chinh Phục 990 (đoạn văn, câu hỏi, lựa chọn, bản chép lời bài nghe), khoảng 680.000 từ, mỗi lần xuất hiện đều được tính.

Cách chấm quy tắc rất đơn giản: ie không đứng sau c, hoặc cei, được tính là “đúng”; ei không đứng sau c, hoặc cie, được tính là “sai”.

Kết quả:

Nguồn	Cách đếm	Tỷ lệ quy tắc đúng
Danh sách tần suất (317 từ)	mỗi từ tính một lần	81%
Danh sách tần suất, bỏ các từ đổi y thành ie	mỗi từ tính một lần	70%
Danh sách tần suất	tính theo tần suất xuất hiện	63%
Kho từ vựng (106 từ)	mỗi từ tính một lần	68%
Kho đề TOEIC (khoảng 680.000 từ)	mỗi lần xuất hiện đều tính	65%

Con số 81% ở hàng đầu tiên đã được “độn” lên. Trong 317 từ, có 127 dạng từ như companies, studied và easier, trong đó y cuối từ đổi thành i trước một hậu tố. Chúng được viết thành ie vì một quy tắc khác (đổi y thành i trước -es, -ed, -er), chứ không phải vì câu vần này. Loại chúng ra, tỷ lệ giảm còn 70%.

Tính theo tần suất xuất hiện còn tệ hơn, vì chính những từ thông dụng nhất lại là những từ không chịu nghe lời: their, being, either, foreign, eight, weight. Riêng their đã chiếm gần một nửa tổng số lần xuất hiện của các từ chứa ei trong danh sách.

Chúng tôi không phải những người đầu tiên thử đếm. Năm 2006, nhà ngôn ngữ học Mark Liberman, cũng trên Language Log, đã kiểm tra quy tắc này trên các bản tin của New York Times trong một tháng được chọn ngẫu nhiên từ năm 2001, tổng cộng khoảng 8,7 triệu từ: quy tắc đúng 65% số lần. Ông còn thử một quy tắc lười hơn — “i luôn đứng trước e, bất kể thế nào” — và nó đạt 67%, cao hơn bản gốc. Danh sách tần suất của chúng tôi cũng cho kết quả tương tự: quy tắc “luôn viết ie” đúng 84% khi mỗi từ được tính một lần và 66% khi tính theo tần suất, đánh bại quy tắc thật theo cả hai cách đếm.

Nói cách khác, nửa sau của câu vần, “except after c”, không những chẳng giúp ích gì mà còn làm mất điểm.

“Except after c” còn tệ hơn: sau c, cie mới là cách viết phổ biến hơn

Theo câu vần, sau c phải là ei. Đây là kết quả chúng tôi tìm được:

Nguồn	Từ có cie	Từ có cei
Danh sách tần suất	17 (society, science, species, ancient, efficient, sufficient…)	9 (receive, received, receipt, ceiling, perceived, conceived…)
Kho từ vựng	15	5

Sau c, cie mới thắng: gần gấp hai lần trong danh sách tần suất và gấp ba lần trong kho từ vựng.

Giờ hãy nhìn vào chín từ cei đó. Ngoài ceiling, tất cả đều thuộc họ receive, perceive, conceive. Nhà biên soạn từ điển Henry Fowler cũng nói như vậy trong A Dictionary of Modern English Usage (1926): ngoại lệ về c “bao gồm nhiều từ phái sinh từ capio trong tiếng Latin” (“lấy”), chẳng hạn như receive, deceit và inconceivable. Nói cách khác, “except after c” thật ra hoàn toàn không phải là một quy tắc về chữ cái c. Nó chỉ là cách nói tắt của “họ receive, cộng thêm ceiling”.

Vì sao ie và ei lại rối rắm đến vậy? Vì chúng đến từ những nguồn khác nhau

ie và ei trong tiếng Anh không thuộc cùng một hệ thống. Chúng là những lớp dấu tích do nhiều ngôn ngữ để lại qua nhiều thế kỷ:

Từ	Nguồn gốc	ie/ei được phát âm thế nào
field, friend	tiếng Anh cổ feld, frēond	ee, e ngắn
eight, weigh, height	tiếng Anh cổ eahta, wegan, hīehþu	ay, ay, eye
their	tiếng Bắc Âu cổ (ngôn ngữ của người Viking) þeira	air
chief, piece	tiếng Pháp cổ chief, piece	ee
receive, deceive	tiếng Pháp cổ receivre, bắt nguồn từ tiếng Latin recipere	ee
seize, leisure	tiếng Pháp cổ seisir, leisir	ee; e ngắn (trong tiếng Anh Mỹ, phần lớn được phát âm là ee)
forfeit, counterfeit	tiếng Pháp cổ forfait, contrefait	i ngắn
science, species, efficient	tiếng Latin scientia, speciēs, efficiēns	nằm ở hai âm tiết khác nhau, hoặc kết hợp với c thành âm sh
protein	được nhà hóa học Thụy Điển Berzelius đặt tên vào năm 1838, từ tiếng Hy Lạp prōteios (“chủ yếu”)	ee
caffeine	tiếng Pháp caféine (café + -ine)	ee
weird	tiếng Anh cổ wyrd (“số phận”)	eer

Nguồn: phần từ nguyên trong các mục từ trên Wiktionary; riêng nguồn gốc tên gọi protein được lấy từ bài “Protein” trên Wikipedia tiếng Anh.

Có vài điểm rất đáng chú ý:

• ie và ei có thể biểu thị ít nhất năm hoặc sáu âm khác nhau: ee (field), ay (eight), eye (height, pie), air (their), e ngắn (friend), i ngắn (forfeit). Một quy tắc chỉ nhìn vào thứ tự chữ cái không thể sắp xếp ổn thỏa tất cả những âm này.
• Trong science, species và efficient, i và e vốn chẳng phải một cặp. Sci-ence có hai âm tiết; trong efficient, ci kết hợp với nhau tạo thành âm sh. Chúng chỉ bị tính là “ngoại lệ” vì hai chữ cái này tình cờ đứng cạnh nhau.
• caffeine cũng là một từ được ghép lại. Nó gồm café cộng với -ine, một hậu tố phổ biến trong tên các chất hóa học, nên e thuộc về phần đầu còn i thuộc về phần sau.
• Trong eight, weigh và height, sau ei là gh. gh ấy là dấu tích của một âm từng được phát ra trong cổ họng (chúng tôi đã nói về nó trong bài Tại sao tiếng Anh có chữ cái câm? Chữ k trong knight từng được phát âm; còn chữ b trong debt thì chưa bao giờ), còn ei ghi lại nguyên âm đứng trước nó. foreign cũng xuất hiện trong bài đó: ở tiếng Anh trung đại, từ này được viết là forein (bắt nguồn từ tiếng Pháp forain), còn g được chen vào sau này.

Một phiên bản dài hơn và khá nổi tiếng của câu vần cố gắng vá lại một phần vấn đề:

I before E, except after C, or when sounded as A, as in neighbor and weigh.

Thêm điều kiện “dùng ei khi phát âm là ay” sẽ giải quyết được eight, weigh, vein, reign và freight. Nhưng their, height, foreign, forfeit, leisure và science vẫn bị bỏ lại bên ngoài.

Phiên bản thực sự hiệu quả: chỉ dành cho những từ có âm ee

Hãy quay lại điều kiện mà cả tài liệu hướng dẫn của Anh lẫn Fowler đều nêu ra: quy tắc này chỉ áp dụng cho những từ mà ie hoặc ei biểu thị âm ee, tức âm trong see.

When the sound is ee, it's i before e, except after c.

Đó chính xác là cách Fowler trình bày vào năm 1926: quy tắc này “rất hữu ích”, nhưng “chỉ áp dụng cho những âm tiết có nguyên âm e”; seize là “một ngoại lệ quan trọng”; và quy tắc này “vô dụng với tên riêng”. Pullum viết vào năm 2009 rằng bất kỳ ai thực sự hiểu mình đang dạy gì cũng sẽ dạy kèm điều kiện “when the sound is ee”.

Sau khi thêm điều kiện đó, chúng tôi đếm lại. Lần này, chúng tôi chỉ xét những từ mà ie hoặc ei biểu thị âm ee trong âm tiết có trọng âm (theo cách phát âm tiếng Anh Mỹ — dùng CMU Pronouncing Dictionary cho danh sách tần suất và phiên âm của chính chúng tôi cho kho từ vựng — đồng thời kiểm tra thủ công từng từ):

Nguồn	Theo quy tắc (ie hoặc cei)	Ngoại lệ	Tỷ lệ đúng
Danh sách tần suất	49	6	89%
Kho từ vựng	25	3	89%

Từ đúng hai lần trong ba lên thành chín lần trong mười. Sáu ngoại lệ còn lại trong danh sách tần suất là either, neither, seize, seized, protein và proteins; trong kho từ vựng là neither, protein và seize. Còn either và neither thì phụ thuộc vào cách bạn phát âm: nhiều người Anh phát âm là “eye-ther”, và khi đó hai từ này hoàn toàn không thuộc phạm vi của quy tắc.

Vì vậy, những gì bạn thực sự cần nhớ khá ngắn gọn:

1. Với âm ee, viết ie: believe, achieve, field, piece, chief, brief, relief.
2. Với âm ee đứng sau c, viết ei: receive, receipt, deceive, perceive, conceive, ceiling. Về cơ bản, đây chỉ là một họ từ.
3. Một vài ngoại lệ cần học thuộc lòng: seize, protein, caffeine, cùng với either và neither nếu bạn phát âm chúng với âm ee. weird được phát âm là “eer”, nên cách đếm nghiêm ngặt của chúng tôi không tính từ này; tuy vậy, nó thường được liệt kê là ngoại lệ, vì thế an toàn nhất là học luôn cùng các từ kia.
4. Với những từ không có âm ee, quy tắc này không nói gì cả: eight, their, height, foreign, science, efficient… Bạn phải học những từ này bằng mắt và tai, chứ không thể dựa vào câu vần.

Tiếng Việt cũng có những câu vần như thế

Học sinh Việt Nam thường nhớ câu: “Chị Huyền mang nặng ngã đau, Anh Ngang sắc thuốc hỏi đau chỗ nào.” Trong từ láy, hai tiếng thường thuộc cùng một nhóm thanh: ngang–sắc–hỏi hoặc huyền–ngã–nặng, như lặng lẽ, vững vàng; nhỏ nhắn, lỏng lẻo.

Câu vần này hữu ích với hầu hết từ láy, nhưng không nói gì về những từ không phải từ láy. Cũng như “i before e khi có âm ee”, một câu vần về chính tả phát huy tác dụng tốt nhất khi nói chính xác nó áp dụng cho những từ nào.

Bạn sẽ gặp những từ ie và ei nào trong TOEIC?

Trong đề thi mẫu TOEIC Listening and Reading chính thức do ETS công bố, câu 200 hỏi email khiếu nại của khách hàng đề cập đến vấn đề gì; đáp án đúng, (A), là He received the wrong item. Câu 39 hỏi tại sao người phụ nữ trong đoạn hội thoại nói I can't believe it. receive và believe: mỗi từ đại diện cho một nửa của câu vần.

Dưới đây là số lần những từ này xuất hiện trong ngân hàng câu hỏi của chúng tôi (tính cả các dạng biến đổi, nên received và receiving đều được tính là receive):

Những từ đúng với nguyên văn câu vần	Số lần	Những từ không đúng	Số lần
receive	712	eight (gồm eighteen, eighty)	478
receipt	350	weigh (gồm weight)	175
brief (gồm briefing)	160	neighbor/neighbour	117
field	98	efficient	41
ceiling	60	forfeit	17
believe	49	sufficient	17
achieve	13	leisure	8
relief (gồm relieve)	12	foreign	6
perceive/deceive/conceive	6	seize	3

Ở đây có một điểm bất ngờ. Trong các từ thông dụng nói chung, cie nhiều hơn cei; nhưng trong ngân hàng TOEIC của chúng tôi, cei xuất hiện 1.129 lần, còn cie chỉ có 244 lần. Lý do rất đơn giản: tiếng Anh thương mại lúc nào cũng receive (nhận) thứ này thứ kia và phát receipt (biên nhận). Vì vậy, “except after c”, dù không mấy vững vàng khi áp dụng cho tiếng Anh nói chung, lại tình cờ bao quát đúng hai từ ie/ei mà bạn sẽ gặp thường xuyên nhất trong tiếng Anh kiểu TOEIC.

Nhưng nói cho công bằng: TOEIC Listening and Reading là bài thi trắc nghiệm, nên bạn hầu như không bao giờ phải tự đánh vần bất cứ từ nào. Nhận ra receipt và nghe “re-ceet” mà hiểu là receipt quan trọng hơn nhiều so với biết đánh vần từ đó. Chính tả thực sự phát huy tác dụng khi bạn tự viết email, hoặc khi thi TOEIC Speaking & Writing, nơi phần viết yêu cầu bạn soạn một câu trả lời và một bài luận ngắn. Nếu muốn luyện tập, mục Từ vựng → Luyện tập tự chọn → Đánh Vần Từ Vựng trong Chinh Phục 990 sẽ đưa ra một câu ví dụ bị khuyết một từ và yêu cầu bạn đánh vần từ đó bằng bàn phím trên màn hình.

Quy tắc có ngoại lệ, cách đếm của chúng tôi cũng vậy

Có vài điều cần nói rõ:

• Các con số thay đổi theo danh sách từ và phương pháp đếm. Dùng danh sách khác, giữ lại hay loại bỏ tên riêng, giữ lại hay loại bỏ những từ đổi y thành ie, đếm từng từ hay đếm số lần xuất hiện — mỗi lựa chọn đều khiến kết quả xê dịch vài điểm phần trăm, đôi khi hơn mười điểm. Nhưng xu hướng không bao giờ thay đổi: nếu hiểu theo nghĩa đen, đúng khoảng hai trong ba lần; thêm điều kiện “when the sound is ee”, đúng khoảng chín trong mười lần.
• Một số “ei” thực ra hoàn toàn không phải là một cặp chữ cái. being là be + ing, seeing là see + ing, reimburse là re + imburse. Trong ngân hàng câu hỏi của chúng tôi, being xuất hiện 1.384 lần, trở thành từ “phạm luật” nhiều nhất — nhưng chẳng ai dùng câu vần này để đánh vần being cả. Bỏ những từ như vậy sang một bên, tỷ lệ đúng của ngân hàng câu hỏi tăng từ 65% lên 75%.
• Việc xác định “âm ee” được thực hiện thủ công. Chúng tôi dùng cách phát âm Mỹ và chỉ tính ee trong âm tiết mang trọng âm. Vì vậy, weird, fierce và pier, trong đó nguyên âm nối liền với âm r, không được tính; -cies ở cuối species cũng vậy, vì âm này khá gần ee nhưng nằm trong âm tiết không mang trọng âm. Nếu tính cả những trường hợp này, số ngoại lệ sẽ tăng thêm vài từ nhưng kết luận vẫn không đổi.
• Giọng đọc làm thay đổi câu trả lời. either và neither thường được phát âm với âm “eye” ở Anh; leisure chủ yếu được phát âm với ee ở Mỹ và với âm e ngắn ở Anh (các nguồn phát âm của chúng tôi ghi âm e ngắn, nên chúng tôi không tính từ này; nếu đọc với ee thì nó sẽ là thêm một ngoại lệ). Cùng một từ có thể là ngoại lệ với người này, nhưng hoàn toàn nằm ngoài phạm vi quy tắc với người khác.
• Ngân hàng câu hỏi của chúng tôi không phải đề thi của ETS. Đây là tài liệu kiểu TOEIC do chúng tôi tự viết, nên tần suất từ phản ánh cách viết của chúng tôi; còn đề thi mẫu chính thức chỉ là một đề với số lượng câu hỏi có hạn.

Kết luận: một câu vần trở nên hữu ích nhờ thêm năm từ

“I before E, except after C” không sai. Nó chỉ thiếu năm từ: when the sound is ee.

Nếu thiếu chúng, quy tắc sẽ cố quản cả eight, their, science, foreign và being — một nhóm từ có cách phát âm và lịch sử hoàn toàn khác nhau — nên chẳng lạ gì khi nó chỉ đúng hai trong ba lần. Khi thêm chúng vào, quy tắc chỉ còn áp dụng cho believe, field, piece và họ từ receive, đồng thời đúng chín trong mười lần; số ngoại lệ còn lại đếm vừa trên một bàn tay.

Còn tài liệu hướng dẫn của Anh từng khiến báo chí làm ầm lên thì đúng là đã nói như vậy. Chỉ có điều, “quy tắc này cần thêm một điều kiện mới dùng được” chẳng giống tiêu đề báo cho lắm, còn kiểu “Chính phủ loại bỏ i before e” thì có.

Ngay cả tên bài thi TOEIC cũng đặt e trước i — nhưng đó chỉ là chữ cái đầu của English và International tình cờ đứng cạnh nhau, nên không tính.

---

Trong Chinh Phục 990, mục Từ vựng → Luyện tập tự chọn → Đánh Vần Từ Vựng cho phép bạn dùng bàn phím trên màn hình để đánh vần từ còn thiếu trong một câu ví dụ, hoàn toàn miễn phí. Cùng loạt bài này, Một câu có thể kết thúc bằng một giới từ không? Sáu quy tắc ngữ pháp trường học mà các nhà văn bản ngữ phá vỡ mỗi ngày tìm hiểu nguồn gốc của sáu quy tắc ngữ pháp được dạy ở trường — còn bài này là phiên bản về chính tả; Tại sao tiếng Anh có chữ cái câm? Chữ k trong knight từng được phát âm; còn chữ b trong debt thì chưa bao giờ nói về gh trong eight và g trong foreign; còn Chính tả Anh-Anh và Anh-Mỹ: theatre không phải là lỗi đánh máy, nó chỉ thua một cuốn từ điển năm 1828 giải thích vì sao colour và color (cũng như neighbour và neighbor) đi theo hai con đường khác nhau.