Cách người Canada đo lường mọi thứ: Độ C ở ngoài trời, độ F trong lò nướng, pound trên bàn cân và khoảng cách tính bằng giờ

Tại sao đo đạc một thứ lại cần đến lưu đồ?

Hỏi một người Canada bên ngoài lạnh bao nhiêu, bạn sẽ nhận được câu trả lời bằng độ C. Hỏi nên chỉnh lò nướng nóng bao nhiêu, bạn sẽ nhận được độ F. Chiều cao tính bằng foot, còn tốc độ lái xe tính bằng kilômét một giờ.

Một bảng biểu lan truyền trên mạng suốt nhiều năm qua đã biến chuyện này thành một lưu đồ mang tên How to Measure Things Like a Canadian, và nó cũng từng được đăng lên r/Metric của Reddit. Đây chỉ là một trò đùa, nhưng nó buồn cười vì dân bản xứ nhìn thoáng qua là nhận ra ngay.

Hệ mét hay hệ Anh? Lưu đồ nói gì

Bản gốc khá ngắn gọn. Nếu viết dưới dạng bảng:

Bạn đang đo gì?	Trường hợp	Dùng
Tốc độ	Luôn luôn	Hệ mét
Khoảng cách	Chiều cao của bạn	Hệ Anh
	Khoảng cách xa	Thời gian
	Liên quan đến công việc	Hệ Anh
	Mọi thứ khác	Hệ mét
Nhiệt độ	Nấu ăn	Độ F
	Hồ bơi	Độ F
	Mọi thứ khác	Độ C
Khối lượng	Cân nặng của bạn	Pound
	Thứ gì đó rất nặng	Kilôgam
	Mọi thứ khác	Pound
Thể tích	Nấu ăn	Cốc và thìa
	Mọi thứ khác	Hệ mét

Ngoài ra còn có một phiên bản mở rộng, với nhiều nhánh đến mức đủ để đóng giả một tờ khai thuế. Chúng tôi đã vẽ lại, mỗi hạng mục một biểu đồ (chữ trong biểu đồ được giữ nguyên bằng tiếng Anh, vì cách dùng từ chính là một phần của trò đùa):

Tốc độ

Khoảng cách

Nhiệt độ

Khối lượng

Thể tích

Áp suất

Diện tích

Mức tiêu thụ nhiên liệu

Các từ trên biểu đồ có nghĩa là gì?

Từ trên biểu đồ	Ý nghĩa
slapshot	Cú đánh mạnh nhất trong môn khúc côn cầu trên băng, khi gậy được vung từ trên cao xuống. Giống như cú ném trong bóng chày, đây là thứ mà người hâm mộ hay lấy tốc độ ra để bàn tán
squinting at the inner ring	Squint là nheo mắt nhìn. Đồng hồ tốc độ thường có một vòng nhỏ bên trong tính bằng mph, và đó là thứ bạn phải nheo mắt nhìn khi lái xe sang đất Mỹ
altitude	Độ cao so với mực nước biển, hoặc độ cao bay của máy bay
mph	Dặm một giờ (miles per hour)
aquarium	Bể cá; cũng có nghĩa là thủy cung (tòa nhà có nhiều bể cá)
altimeter	Thiết bị cho phi công biết độ cao của máy bay
mercury	Thủy ngân, một kim loại lỏng. Inch thủy ngân là đơn vị đo áp suất không khí: mức áp suất đẩy cột thủy ngân dâng lên cao bao nhiêu
gauge	Mặt số hoặc đồng hồ đo, phát âm là /ɡeɪdʒ/. "Whatever the gauge says" có nghĩa là đồng hồ đo chỉ bao nhiêu thì bạn đọc bấy nhiêu
cottage	Ngôi nhà nhỏ ở vùng quê; tại Canada, đây thường là nơi nghỉ dưỡng ven hồ. Cottage lot là lô đất để xây một ngôi nhà như vậy
hectare	Đơn vị đo diện tích đất: 10.000 mét vuông (hécta)

Biểu đồ nhiên liệu là cái tôi thích nhất: L/100 km trên nhãn dán cửa sổ xe, mpg khi nói chuyện với bố, và còn lại thì tính bằng số đô la mỗi lần đổ đầy bình. Tuy nhiên, ô nói về quán rượu với dòng chữ "20 oz, the real kind" (20 oz, loại xịn) lại không phải là đùa. Theo hướng dẫn của Measurement Canada, bia tươi bán theo pint có nghĩa là một pint hệ Anh tương đương 568 mL, chứ không phải loại 473 mL của Mỹ.

Một diễn viên hài người Đức đọc biểu đồ trên sân khấu

Diễn viên hài người Đức Mario Adrion có một đoạn clip dài 84 giây tên là Canadians can't Decide on Units of Measurement. Anh hỏi đám đông xem ở Canada người ta dùng kilôgam ở những chỗ nào. Khán giả đáp là chẳng ở đâu cả, dù họ vẫn dùng kilômét một giờ. Anh hỏi một người cao bao nhiêu: 5'2". Rồi ai đó nói thêm rằng gam là để cân cần sa và côcain.

Clip: Mario Adrion. Video có tiếng chửi thề đã được chèn tiếng bíp và một câu đùa về chất cấm, nên hãy cân nhắc khi xem ở chỗ làm.

Sau đó, anh rút ra chính tờ lưu đồ trên Reddit này và đọc từng ô một, vừa đọc vừa bất lực chịu trận. Cân nặng của bạn thì tính bằng pound, nặng lắm mới dùng kilôgam, không nặng lắm thì lại quay về pound — điều mà anh gọi là kinh khủng. Tốc độ là thứ duy nhất nhất quán dùng hệ mét. Và câu trả lời cho "khoảng cách xa" lại là thời gian. Đến lúc đó anh mới hỏi: "How are you an engineer in this country, dude?" (Sao bạn có thể làm kỹ sư ở cái đất nước này được vậy hả trời?). Câu trả lời vọng lên từ khán phòng là Toronto cách đây sáu tiếng.

Anh ấy đang đọc một lưu đồ đùa vui, nhưng những câu trả lời mà đám đông đưa ra trước đó — cao 5'2" và chẳng bao giờ dùng đến kilôgam — lại khớp với nó một cách hoàn hảo.

Biểu đồ này có chính xác không? Hai cuộc khảo sát

Research Co. đã khảo sát 1.000 người trưởng thành ở Canada vào tháng 8 năm 2022, và Angus Reid Institute cũng đặt những câu hỏi tương tự vào năm 2017. Kết quả rất khớp với biểu đồ:

Hạng mục	Research Co. (2022)	Angus Reid (2017)
Nhiệt độ ngoài trời tính bằng độ C	77%	87%
Chiều cao tính bằng feet và inch	80%	91% (gộp chung chiều cao và cân nặng)
Cân nặng tính bằng pound	76%	Như trên
Lò nướng tính bằng độ F	59%	76%
Chất lỏng trong đồ chứa tính bằng lít	84%	—

Angus Reid còn phát hiện một sự tương phản khá thú vị: 27% nghĩ theo hệ mét khi cân đồ ở cửa hàng tạp hóa, nhưng chỉ 8% làm vậy khi bước lên cân trong phòng tắm. Cùng một người, hai hệ đo lường khác nhau, tùy thuộc vào việc họ đang đứng ở bên nào của cửa chính.

Dường như chẳng ai mấy bận tâm. Trong cuộc khảo sát của Angus Reid, 67% cho biết sự pha trộn này hoàn toàn ổn, trong khi 16% muốn quay lại hệ đo lường Anh và 17% muốn thúc đẩy hệ mét mạnh mẽ hơn.

Sao sau năm mươi năm vẫn chưa xong?

Biểu đồ trông có vẻ hỗn độn, nhưng nếu bóc tách ra thì vẫn có quy luật. Tôi đọc nó thế này: nơi nào chính phủ vươn tới được thì dùng hệ mét; nơi nào không vươn tới được thì giữ nguyên hệ Anh; và nơi nào Canada dùng chung nguồn cung với Mỹ thì đi theo Mỹ.

Ở những nơi chính phủ vươn tới được, sự thay đổi diễn ra rất triệt để. Dòng thời gian dưới đây lấy từ Canada's History và Wikipedia:

• 1970: Một sách trắng của chính phủ cảnh báo nguy cơ trở thành "an inch-pound island in an otherwise metric world" (một hòn đảo inch-pound giữa một thế giới dùng hệ mét)
• 1971: Ủy ban Hệ mét (Metric Commission) được thành lập
• 1975: Dự báo thời tiết chuyển sang độ C. Quảng cáo của ủy ban trên hơn 100 tờ báo viết: "Say goodnight to Fahrenheit" (Hãy chúc độ F ngủ ngon)
• 1977: Biển báo giao thông đổi sang km/h
• 1979: Các trạm xăng bắt đầu bán theo lít

Nhiệt độ, biển báo giao thông và giá nhiên liệu đều do người khác in ra, nên một khi đã đổi là đổi hẳn. Chiều cao thì khác. Chẳng có bộ ngành nào can thiệp được vào cách bạn nói với bạn bè mình cao bao nhiêu. Bố mẹ bạn nói five foot ten, nên bạn cũng nói vậy.

Mạch thứ ba chạy qua nước Mỹ. Wikipedia ghi nhận rằng lò nướng vẫn dùng độ F vì nhiều thiết bị nhà bếp được nhập khẩu từ Mỹ, còn vật liệu xây dựng như gỗ xẻ và ván ép vẫn theo hệ đo lường Anh. Đồ uống ở Canada lại càng thú vị hơn, vì nhãn chai tố cáo luôn nguồn gốc của chúng:

Nhãn ghi	Thực chất là gì
Chai bia 341 mL	12 ounce chất lỏng hệ Anh
Lon bia 355 mL	12 ounce chất lỏng hệ Mỹ
Nước ngọt 591 mL	20 ounce chất lỏng hệ Mỹ

Chẳng ai tự dưng chọn con số 341 cả. Đó chỉ là một đơn vị cũ khoác chiếc áo hệ mét mà thôi.

Chính trị cũng góp một phần. Đầu năm 1985, các chủ cửa hàng được phép tự chọn niêm yết giá theo hệ mét hoặc hệ Anh, và vào ngày 31 tháng 3 năm đó, Ủy ban Hệ mét bị giải thể dưới thời chính phủ Mulroney.

Tại sao tờ rơi quảng cáo ghi giá theo pound còn quầy thu ngân lại tính theo kilôgam?

Trên biểu đồ mở rộng, câu trả lời ở quầy thịt nguội là "lbs" (pound), kèm dòng chữ "kg in fine print" (kg in chữ nhỏ) bên dưới. Chi tiết đó cũng không hề bịa. Theo Wikipedia, thịt và rau củ quả thường được quảng cáo theo pound nhưng khi ra quầy thanh toán lại bán theo kilôgam hoặc mỗi 100 gam.

Một lý do rất đơn giản: giá tính theo pound cho ra con số nhỏ hơn. Một nghiên cứu của Concordia University (2023, Canadian Journal of Administrative Sciences) đã cho người tham gia xem cùng một hộp dâu tây: mức giá $4 mỗi kilôgam bị đánh giá là đắt hơn so với $1,82 mỗi pound, dù hai mức giá này bằng nhau. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng con người phản ứng với bản thân con số mạnh hơn nhiều so với đơn vị đứng sau nó.

Vậy nên đối với siêu thị, 1 pound ≈ 0,45 kg có thể không chỉ là một phép quy đổi. Nó có thể là một chiến lược định giá.

Nhầm lẫn đơn vị đo có thể tệ đến mức nào? Một chiếc Boeing 767 hết sạch nhiên liệu

Vào ngày 23 tháng 7 năm 1983, cả hai động cơ của chuyến bay 143 của Air Canada đều ngừng hoạt động ở độ cao 41.000 feet.

Chiếc Boeing 767 khi đó còn mới và theo dõi nhiên liệu bằng kilôgam, trong khi phần còn lại của đội bay vẫn dùng pound. Hôm đó đồng hồ đo nhiên liệu của máy bay không hoạt động, nên phi hành đoàn phải đo bằng que thăm và tính toán bằng tay. Chuyến bay cần 22.300 kg, và que thăm cho thấy có 7.682 lít. Khối lượng riêng để đổi từ lít sang kilôgam lẽ ra phải là 0,803 kg mỗi lít. Họ lại dùng con số 1,77 trên phiếu tiếp nhiên liệu, mà con số đó tính bằng pound mỗi lít.

Lượng nhiên liệu họ tính ra thấp hơn mức cần thiết rất nhiều. Chiếc máy bay cất cánh chỉ với 45% lượng nhiên liệu cần thiết.

Mất hết lực đẩy, chiếc máy bay đã lượn suốt 17 phút và hạ cánh xuống một căn cứ không quân cũ ở Gimli, Manitoba. Không ai trong số 69 người trên máy bay thiệt mạng. Sự cố này về sau được biết đến với tên gọi Gimli Glider (Tàu lượn Gimli).

Đơn vị đo không phải là nguyên nhân duy nhất; đồng hồ bị hỏng cùng quy trình và việc đào tạo của hãng hàng không cũng góp phần vào đó. Nhưng hội đồng điều tra đã khuyến nghị chuyển toàn bộ đội bay của Air Canada sang hệ mét, với lý do là một đội bay dùng lẫn lộn các hệ đơn vị sẽ nguy hiểm hơn.

Trong cuộc sống hằng ngày, chuyện tệ nhất khi một người Canada nhầm lẫn đơn vị đo thường chỉ là làm cháy một khay bánh quy. Lần đó, sự nhầm lẫn suýt nữa đã làm mất cả một chiếc máy bay.

Nói và viết các đơn vị này trong tiếng Anh như thế nào?

Quay lại với chính tiếng Anh nhé.

Trong tính từ ghép, đơn vị đo không thêm s. Một màn hình rộng 15 inches, nhưng khi đứng trước một danh từ thì nó là a 15-inch screen:

• a 65-inch TV
• a 20-foot container
• a 1,200-square-foot house
• The ice is two inches thick. (Không có danh từ theo sau, nên inches vẫn giữ chữ s.)

Đó là cùng một quy tắc với a five-year plan; bạn có thể xem thêm trong bài Tại sao là "a five-year plan" chứ không phải "a five-years plan"? Số + danh từ đứng trước một danh từ: bỏ s, thêm dấu gạch nối.

Chiều cao thường dùng foot. 5'10" được đọc là five foot ten, hoặc chỉ đơn giản là five ten. He's six foot two là cách nói tiếng Anh thông thường, và chữ foot không có s ở đây là hoàn toàn ổn.

Chữ viết tắt không phải lúc nào cũng khớp với từ gốc. lb được đọc là pound và oz được đọc là ounce. lb là viết tắt của từ tiếng Latinh libra, còn oz bắt nguồn từ tiếng Ý onza, đó là lý do vì sao các chữ cái này không ăn khớp với các từ tiếng Anh. km/h được đọc là kilometres an hour.

2×4 được đọc là two-by-four. Cụm 2×4 trong câu "snow, a TV, or a 2×4" (tuyết, một chiếc TV, hay một thanh gỗ 2×4) trên biểu đồ là một thanh gỗ xẻ, và từ này cũng là một danh từ: a two-by-four. Một thanh 2×4 ngoài đời thực chất có kích thước 1,5 × 3,5 inch. Tên gọi đó là kích thước của nó trước khi được bào nhẵn.

Canada viết là metre, litre, kilometre. Đó là đuôi -re giống như ở Anh, trái ngược với cách viết meter, liter, kilometer của Mỹ. Không cách nào là lỗi đánh máy cả; xem bài Chính tả Anh-Anh và Anh-Mỹ: theatre không phải là lỗi đánh máy, nó chỉ thua một cuốn từ điển năm 1828.

Kilometre có hai cách nhấn trọng âm. Các từ điển liệt kê trọng âm ở âm tiết thứ nhất hoặc thứ hai. Wikipedia cho biết các đài phát thanh truyền hình như BBC, CBC và ABC nhìn chung thích cách nhấn vào âm tiết đầu tiên hơn, cùng nhịp điệu với từ kilogram. Bạn sẽ nghe thấy cả hai cách.

Tại sao có thể trả lời câu hỏi "bao xa" bằng thời gian?

Ô buồn cười nhất trên biểu đồ là "khoảng cách xa → Thời gian", và phiên bản mở rộng còn thêm "khoảng 4 tiếng".

Thói quen này không chỉ có ở người Canada. Tiếng Anh thường diễn tả khoảng cách bằng thời gian:

• It's a five-minute walk from the hotel.
• It's about four hours by car.

Cụm a five-minute walk bỏ chữ s theo đúng quy tắc trên. Bạn cũng có thể nói five minutes' walk, với dấu nháy đơn đặt sau chữ s.

Vì vậy, nếu ai đó hỏi How far is it?, thì About four hours là một câu trả lời bình thường. Ở một đất nước rộng lớn đến thế này, đó là một câu trả lời hữu ích hơn so với số kilômét.

Những đơn vị này thực sự lớn cỡ nào?

Nếu bạn muốn biết kích thước thực tế đằng sau các sơ đồ:

Hệ đo lường Anh	Xấp xỉ
1 inch	2,54 cm
1 foot (12 inch)	30 cm
1 dặm (mile)	1,6 km
1 pound	0,45 kg
1 gallon (Mỹ)	3,8 lít
1 foot vuông	0,09 mét vuông
350°F	177°C

Hãy để ý chữ "Mỹ" ở đơn vị gallon. Một gallon hệ Anh là 4,55 lít, lớn hơn khoảng một phần năm, nên chỉ số mpg bạn bàn với bố mình trong sơ đồ mở rộng còn tùy thuộc vào việc ông đang nói tới gallon của nước nào.

Khoan hãy cười vội

Đọc đến đây thì thật khó mà nhịn cười trước người Canada.

Nhưng nghĩ lại mà xem: ra chợ bạn vẫn mua đồ tính bằng cân và lạng (một lạng là 100 g), ruộng đất thì đếm bằng sào và mẫu, tivi tính bằng inch, còn từ Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh là "hai tiếng bay".

Thử vẽ những thứ đó thành lưu đồ mà xem, nó cũng chẳng ngắn hơn sơ đồ của Canada là mấy đâu.

Đừng dùng sơ đồ này làm cẩm nang quy tắc

• Đây chỉ là một trò đùa. Hãy lấy ví dụ về nhiệt độ hồ bơi tính bằng độ Fahrenheit: chúng tôi không tìm thấy cuộc khảo sát nào chứng minh cho nhánh đó, nên nó vẫn chỉ là một meme được chia sẻ rộng rãi.
• "Khoảng cách tính bằng thời gian" và "chỉ dùng kilôgam khi rất nặng" là nói quá lên. Angus Reid cho biết người Canada đã chuyển sang dùng kilômét cho quãng đường di chuyển.
• Các vùng miền khác nhau rất nhiều. Wikipedia ghi nhận rằng nhà cửa ở vùng Canada nói tiếng Anh được xây và bán theo hệ đo lường Anh, còn ở Quebec thì theo hệ mét. Sơ đồ này về cơ bản là góc nhìn của người Canada nói tiếng Anh.
• Hai cuộc khảo sát không thể so sánh trực tiếp với nhau. Các con số 76% và 59% về việc dùng độ Fahrenheit cho lò nướng đến từ các đơn vị khảo sát và câu hỏi khác nhau, nên không thể hiểu là mức giảm 17 điểm phần trăm trong năm năm.
• Tuổi tác rõ ràng có ảnh hưởng. Năm 2022, 71% những người từ 18–34 tuổi cho biết chiều cao bằng feet và inch, so với 88% ở nhóm từ 55 tuổi trở lên. Năm 2017, 48% nhóm 18–34 tuổi nói rằng họ nắm rõ hệ đo lường Anh, so với 98% ở nhóm từ 55 tuổi trở lên. Sơ đồ này rồi cũng có hạn sử dụng.

Kết luận

Năm 1970, một sách trắng của Canada từng lo ngại về việc trở thành một hòn đảo dùng hệ đo lường Anh giữa một thế giới dùng hệ mét. Hơn năm mươi năm sau, nơi đây là một hòn đảo mà cả hai hệ thống cùng chung sống song hành, và người dân trên đảo đều biết khi nào cần chuyển đổi.

Lần tới nếu một người Canada nói họ sống ở gần đây thôi, hãy hỏi xem gần là mấy tiếng đồng hồ.

---

Để biết cách chuyển đổi chính các con số, hãy đọc bài Số trong tiếng Anh. Để hiểu vì sao các đơn vị lại bỏ chữ s khi đứng trước một danh từ, hãy đọc bài Tại sao là "a five-year plan" chứ không phải "a five-years plan"?. Để tìm hiểu thêm những khác biệt giữa tiếng Anh-Anh và tiếng Anh-Mỹ, hãy đọc bài Từ vựng tiếng Anh-Anh và tiếng Anh-Mỹ.