Giọng Transatlantic là gì? Giọng nói của Hollywood thời xưa do một người Úc và một người Canada dạy cho người Mỹ

Tại sao diễn viên trong phim cũ lại nói chuyện lạ như vậy?

Hãy mở The Philadelphia Story (1940). Ngay khi Katharine Hepburn cất lời, bạn sẽ thấy có gì đó không ổn. Car nghe như "cah" — âm r ở cuối biến mất. Nguyên âm trong can't rộng hơn của người Mỹ, gần với người Anh hơn. Từng phụ âm đều được phát ra rành mạch, như thể cô đang nói cho hàng ghế cuối cùng của nhà hát nghe.

Không cần tưởng tượng, hãy nghe chính Hepburn:

(Phụ đề tiếng Anh được bật sẵn; nếu video nhúng không phát, hãy xem trên YouTube.)

Vậy mà cô là người Mỹ: sinh ra ở Connecticut, học tại Bryn Mawr College ở Pennsylvania. Cary Grant, trong cùng bộ phim, cũng nói gần giống hệt — mà ông lại là người Anh, tên khai sinh là Archibald Leach, sinh năm 1904 ở Bristol, sang Mỹ khi còn là thiếu niên. Một người Mỹ và một người Anh, cùng nói một giọng trên màn ảnh, và giọng đó chẳng thuộc về nước nào.

Đó chính là giọng Transatlantic. Nó còn được gọi là giọng Mid-Atlantic — "mid-Atlantic" nghĩa là nằm giữa Anh và Mỹ, như thể nó được nhiễm phải trên một con tàu viễn dương đi lại giữa hai bờ.

Nhưng tàu viễn dương thì không sinh ra giọng nói. Giọng này được thiết kế và được dạy.

Ai đã tạo ra giọng Transatlantic?

Một người Úc: William Tilly

Câu chuyện bắt đầu với William Tilly, một nhà ngữ âm học sinh ra ở Úc. Từ năm 1918, ông dạy ngữ âm trong chương trình đào tạo mở rộng của Columbia University ở New York, với lập luận rằng thế giới nói tiếng Anh cần một chuẩn phát âm duy nhất, vượt lên trên các giọng địa phương. Ông gọi nó là "World English". Theo ông, một giọng địa phương nặng là dấu hiệu của sự quê mùa, thiếu hiểu biết.

Chuẩn của ông lấy Received Pronunciation — RP, giọng thượng lưu Anh của các phát thanh viên BBC kiểu cũ — làm nền, rồi điều chỉnh đôi chút theo kiểu Mỹ. Điểm mấu chốt là mọi nguyên âm và phụ âm trong đó đều được quy định chính xác. Nó có thể được viết thành quy tắc và luyện tập theo bài bản.

Một người Canada: Edith Skinner

Học trò quan trọng nhất của Tilly là Edith Skinner. Bà tên khai sinh là Edith Warman, sinh năm 1902 ở Moncton, New Brunswick, Canada, và năm 1926 trở thành trợ lý của Tilly.

Năm 1942, Skinner xuất bản Speak with Distinction, biến hệ thống này thành sách giáo khoa cho diễn viên. Bà gọi nó là "Good Speech", hay "Good American Speech". Định nghĩa của chính bà, đại ý là: một thứ tiếng Anh Bắc Mỹ không mang đặc điểm vùng miền — nghe vẫn nhận ra là Bắc Mỹ, nhưng hợp để diễn các kịch bản cổ điển, phát âm không tốn sức, và hàng ghế cuối nhà hát cũng nghe rõ.

Bà dạy phát âm sân khấu suốt hàng chục năm tại Carnegie Institute of Technology (nay là Carnegie Mellon University), và hết khóa này đến khóa khác, học trò của bà bước lên sân khấu Broadway và vào Hollywood. Cuốn sách đến nay vẫn được tái bản; một ấn bản sửa đổi ra mắt năm 2007.

Vậy dòng truyền thừa là thế này: một người Úc phát minh, một người Canada viết sách giáo khoa, và người Mỹ được dạy để nói nghe hơi giống người Anh. Ở điểm khởi nguồn, không có lấy một người Mỹ nào.

Làm sao nhận ra giọng Transatlantic?

Lấy Good Speech của Skinner làm chuẩn, có bốn đặc điểm dễ nghe ra nhất:

Đặc điểm	Transatlantic	Giọng Mỹ phổ thông ngày nay	Từ ví dụ
r đứng sau nguyên âm	không đọc (như ở Anh)	có đọc	car, park, mother
âm a trong nhóm từ như "ask"	rộng hơn, nằm giữa cat kiểu Mỹ và father kiểu Anh	giống nguyên âm trong cat	ask, dance, can't, half
t nằm giữa hai nguyên âm	một âm t rõ ràng	thường thành một âm d nhẹ	better, water, city
từ bắt đầu bằng wh	bật một luồng hơi trước; which và witch khác nhau	hai từ đọc giống nhau	which, what, when

Đặc điểm đầu tiên là quan trọng nhất và có tư liệu vững chắc nhất. Trong Atlas of North American English (2006), các nhà ngôn ngữ học Labov, Ash và Boberg viết rằng việc bỏ âm r, một đặc trưng của RP Anh, "was also taught as a model of correct, international English by schools of speech, acting, and elocution" tại Mỹ — tức là được các trường dạy nói, diễn xuất và chính âm dạy như khuôn mẫu của thứ tiếng Anh quốc tế chuẩn mực — cho đến khi Thế chiến thứ hai kết thúc.

Đặc điểm thứ hai cho thấy rõ tính nhân tạo. RP Anh đọc ask và dance bằng âm a rộng của father; người Mỹ dùng âm a của cat. Skinner không chọn bên nào. Bà quy định một nguyên âm nằm ở giữa, kèm theo cả một "Ask-List" đầy đủ cho biết từ nào đọc bằng âm này, từ nào không. Một giọng mà phải tra bảng mới biết cách nói thì không thể tự nhiên mà có.

Tại sao diễn viên phim cũ ai cũng nói như vậy? Có phải do micro?

Trên mạng có một cách giải thích rất phổ biến: micro và radio thời đầu chất lượng quá kém, nên người biểu diễn phải phát âm rõ ràng khác thường, và giọng này từ đó mà ra.

Nghe thì hợp lý, nhưng chúng tôi không tìm thấy nghiên cứu ngôn ngữ học nào ủng hộ nó. Hơn nữa, nó có một lỗ hổng rõ ràng: cùng giọng này cũng được dạy ở nhà hát và lớp học. Sân khấu không có micro, và các lớp ngữ âm của Tilly cũng không được mở ra để phục vụ việc thu âm.

Một cách giải thích mang tính xã hội thì hợp lý hơn. Ở Mỹ đầu thế kỷ 20, giọng thượng lưu Anh là dấu hiệu của học thức và văn hóa; vở diễn kinh điển là Shakespeare, và diễn viên sân khấu vốn đã bắt chước cách nói của người Anh. Giới đào tạo diễn viên, các trường chính âm và đài phát thanh đều muốn có một "chuẩn mực", và Tilly với Skinner đưa ra đúng một chuẩn được viết ra rõ ràng, có thể luyện theo. Khi Hollywood chuyển sang phim có tiếng vào năm 1927, họ đột nhiên cần rất nhiều diễn viên biết "nói cho đúng" — và giọng này đã sẵn sàng chờ ở đó.

Bên cạnh phiên bản được dạy, tầng lớp thượng lưu vùng Đông Bắc nước Mỹ cũng có một lối nói tương tự được truyền lại trong gia đình, đi qua các trường nội trú ở New England. Tổng thống Franklin D. Roosevelt học tại Groton School ở Massachusetts, và những "cuộc trò chuyện bên lò sưởi" (fireside chats) của ông trên radio đều được nói bằng giọng tinh hoa không có âm r ấy. Diễn viên phải bỏ tiền ra học; còn Roosevelt thì đơn giản là lớn lên đã nói như thế.

Tại sao giọng Transatlantic biến mất?

Sau chiến tranh, nó lùi bước rất nhanh. Như Atlas of North American English đã viết, giọng này được dạy cho đến khi Thế chiến thứ hai kết thúc — sau đó, các trường dạy nói thôi coi nó là chuẩn, và thế hệ học viên tiếp theo đơn giản là không học nữa.

Thị hiếu điện ảnh cũng thay đổi. Đầu thập niên 1950, Marlon Brando đóng A Streetcar Named Desire theo "phương pháp" (the Method): thoại lầm bầm, giọng đường phố, nghe như người thật việc thật. Đặt cạnh ông, giọng Transatlantic tròn vành rõ chữ bỗng trở nên điệu đà, lỗi thời và xa cách.

Phương pháp của Skinner về sau bị chính người trong nghề phê phán. Trong bài luận năm 1997 "Standard Speech: The Ongoing Debate", giáo sư kịch nghệ Dudley Knight cho rằng "Good American Speech" về bản chất là tinh hoa chủ nghĩa: gọi giọng của một tầng lớp là "đúng" cũng chẳng khác gì nói giọng của mọi người khác là sai. Bài luận đã khuấy động giới dạy phát âm một thời gian dài.

Còn Katharine Hepburn thì cả đời không đổi giọng. Năm 2004, Cate Blanchett đóng vai bà trong The Aviator, nói đúng giọng ấy — và đoạt giải Oscar cho Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất. Ngày nay, bạn chủ yếu chỉ nghe thấy giọng này khi ai đó nhại lại phim cũ hoặc cố tình đóng một nhân vật thượng lưu.

Cẩn thận: "Mid-Atlantic" còn một nghĩa khác

Nếu tra "Mid-Atlantic accent", có thể bạn sẽ gặp một thứ hoàn toàn khác.

Ở Mỹ, "the Mid-Atlantic" còn là một thuật ngữ địa lý chỉ khu vực giữa của Bờ Đông — New York, New Jersey, Pennsylvania, Delaware, Maryland. Khi các nhà ngôn ngữ học nói về Mid-Atlantic English, họ thường muốn nói đến giọng địa phương của Philadelphia và Baltimore — một giọng có thật, lớn lên tự nhiên ở đó, và gần như trái ngược hẳn với giọng phim cũ.

Một "mid-Atlantic" là giữa đại dương; cái kia là giữa bờ biển. Vì vậy, một số người thích gọi giọng Hollywood là "Transatlantic accent" để tránh nhầm lẫn.

Chuyện này liên quan gì đến TOEIC? Không có giọng nào là trung lập

Tilly mơ về một cách phát âm tiếng Anh không mang đặc điểm địa phương, dùng được khắp thế giới. Cách giấc mơ đó thất bại là bài học đáng giá cho bất kỳ ai đang học tiếng Anh hôm nay.

Thứ nhất, tiếng Anh "không có giọng" luôn là giọng của một ai đó. Giọng Transatlantic tự nhận là trung lập, nhưng bên dưới là giọng thượng lưu Anh thêm chút gia vị Mỹ; cách phát âm hiện được coi là "chuẩn Mỹ" cũng là giọng của những vùng nhất định. Ai nói tiếng Anh cũng có giọng. Câu hỏi chỉ là đó là giọng của ai, và vào thời điểm đó giọng của ai được coi là "đúng".

Thứ hai, TOEIC hoàn toàn không nhắm đến một giọng duy nhất. Phần nghe TOEIC được thu âm bằng bốn giọng có thật: Mỹ, Anh, Úc và Canada. Bài thi mẫu chính thức mà ETS công bố ghi rõ giọng của người nói ở từng dòng trong kịch bản nghe — W-Am, W-Br, M-Au, M-Cn. Bài thi không đo bạn theo một "giọng chuẩn" không hề tồn tại; nó kiểm tra xem bạn có hiểu được những con người khác nhau ngoài đời thực hay không.

Thứ ba, khi bạn nói, mục tiêu là được hiểu, chứ không phải được tưởng là người khác. Diễn viên Hollywood mất nhiều năm luyện Ask-List của Skinner vì đó là công việc của họ. Bạn không cần đọc ask như người Anh, cũng không cần giả vờ mình đến từ California. Rõ ràng, nhất quán, và người nghe hiểu được — đó là tiếng Anh tốt.

Như thường lệ, vài lưu ý

Nguồn tư liệu mỏng hơn chúng tôi mong muốn. Lịch sử của giọng Transatlantic chủ yếu nằm trong sách và bài viết về đào tạo diễn viên; nghiên cứu ngôn ngữ học nghiêm túc về nó khá hiếm. Tiểu sử của Tilly và Skinner, mối quan hệ thầy trò, và năm xuất bản Speak with Distinction là những điểm các nguồn thống nhất. Còn chuyện ai dạy ai, hay diễn viên nào học giọng này và ai vốn nói như vậy từ nhỏ, thường chỉ là giai thoại; chúng tôi chỉ đưa vào những gì truy được nguồn.

Chúng tôi chưa chứng minh thuyết micro là sai. Chúng tôi chỉ có thể nói rằng mình không tìm thấy nghiên cứu nào ủng hộ nó, và giọng này được dạy cả ở những nơi không có micro. Công nghệ thu âm thời đầu có thể thật sự ưu ái lối phát âm rành mạch — chỉ là giọng này không bắt nguồn từ đó.

"Nhân tạo" không có nghĩa là "giả". Với những người Đông Bắc có học thuộc thế hệ của Hepburn hay Roosevelt, đây đơn giản là cách họ nói chuyện. Một giọng được dạy thật ra cũng không khác mấy so với bất kỳ giọng nào được học — ai cũng tiếp thu giọng nói của mình từ những người xung quanh.

TOEIC sẽ không yêu cầu bạn nhận diện giọng. Bài này nói về lịch sử của một giọng, không phải về cách xử lý một dạng câu hỏi cụ thể nào — và bạn cũng sẽ không nghe thấy giọng Transatlantic trong bài thi TOEIC.

---

Tính năng "So sánh giọng" trong ứng dụng Chinh Phục 990 phát cùng một câu bằng tiếng Anh-Mỹ, Anh-Anh và Anh-Úc, còn "Đoán giọng" yêu cầu bạn xác định giọng từ một đoạn âm thanh duy nhất — điều quan trọng không phải giọng nào đúng, mà là hiểu được tất cả. Về những từ khác nhau giữa Anh và Mỹ, hãy đọc bài "Từ vựng tiếng Anh-Anh và tiếng Anh-Mỹ"; về chính tả, hãy đọc bài "Chính tả Anh-Anh và Anh-Mỹ".